Η «ελεύθερη πληροφορία»

Ενα εντυπωσιακό ιστορικό στοιχείο παρέθεσε τις προάλλες ο καθηγητής Αγγελος Συρίγος. Αναφέρθηκε στο «Mare liberum», που σημαίνει ελεύθερη θάλασσα: «Αυτός είναι ο τίτλος ενός βιβλίου του Ολλανδού Ούγκο Γκρότιους, το οποίο δημοσίευσε το 1609. Ηταν η εποχή της διαμάχης των Ολλανδών με Πορτογάλους, Ισπανούς, αλλά και Βρετανούς. Οι τρεις τελευταίες χώρες διεκδικούσαν τη mare clausum, την κλειστή θάλασσα. Επειδή ανακάλυψαν και χαρτογράφησαν τις θαλάσσιες οδούς προς την Ασία, θεωρούσαν ότι είχαν και το αποκλειστικό δικαίωμα να ελέγχουν τη ναυσιπλοΐα και το εμπόριο προς αυτές τις περιοχές. Αντιθέτως, ο Γκρότιους υποστήριξε ότι οι θάλασσες είναι ελεύθερες σε όλα τα έθνη και κανένα κράτος δεν μπορεί να τις κατέχει αποκλειστικά και να εμποδίζει το ελεύθερο εμπόριο. Η αρχή της ελευθερίας των θαλασσών, όπως έκτοτε ονομάστηκε, απετέλεσε τη βάση στην οποία αναπτύχθηκε το σύγχρονο Δίκαιο της Θάλασσας» («Καθημερινή», 21.6.2026).

Είναι ευτύχημα, λοιπόν, που η πολιτική συγκυρία, ήτοι οι συσχετισμοί ισχύος, του 17ου αιώνα ήταν τέτοια που απελευθέρωσε τις εμπορικές οδούς από το copyright των θαλάσσιων χαρτογραφήσεων, διότι τώρα δεν θα συζητούσαμε για τα τέλη μόνο στα Στενά του Ορμούζ, αλλά σε όλες τις θάλασσες.

Πώς θα μπορούσαν να μπουν τέλη στις ανοιχτές θάλασσες; Οπως ακριβώς γίνεται σήμερα με την πνευματική δουλειά, για την οποία ο μεγάλος πολιτικός και στοχαστής Τόμας Τζέφερσον έγραφε: «Aν η φύση έχει κάνει ένα πράγμα λιγότερο επιδεκτικό απ’ όλα τα άλλα στο δικαίωμα αποκλειστικής ιδιοκτησίας, αυτό είναι η ενέργεια της σκέψης, αυτό που αποκαλείται ιδέα (…) Ο περίεργος χαρακτήρας της [ιδέας] είναι πως κανείς δεν κατέχει λιγότερη, αφού όλοι κατέχουν το σύνολό της. (…) H φύση έκανε τις ιδέες σαν τη φωτιά, επεκτάσιμες σε όλο τον χώρο, χωρίς να χάνουν τη δύναμή τους σε κανένα σημείο, και σαν τον αέρα τον οποίο αναπνέουμε, και ο οποίος είναι αδύνατον να γίνει αποκλειστική ιδιοκτησία κανενός. Οι εφευρέσεις, λοιπόν, δεν μπορούν από τη φύση τους να γίνουν ιδιοκτησία κανενός».

Οπου υπάρχει πολιτική ισχύς, υπάρχει τρόπος, έστω ατελής. Τα επιχειρήματα του Τζέφερσον είναι ισάξια σε ισχύ με εκείνα του Γκρότιους, μόνο που η πολιτική συγκυρία της εποχής, αυτή που επέβαλε την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, επέβαλε επίσης τη δέσμευση των ιδεών σε περίτεχνες νομοθεσίες περί πνευματικής ιδιοκτησίας «για περιορισμένο χρόνο», όπως αναφέρεται στο αμερικανικό σύνταγμα.

Στην αρχή ο «περιορισμένος χρόνος» ήταν οκτώ έτη, αλλά τώρα η προστασία του δημιουργού συνεχίζεται και μετά τον θάνατό του, με αποτέλεσμα οι κληρονόμοι, που δεν συνέβαλαν στη δημιουργία ενός έργου, να κρίνουν και να λογοκρίνουν τους συνεχιστές του.