«Υπάρχουν ψέματα, μεγάλα ψέματα και στατιστικές», είχε πει ο Ντισραέλι και το μεγαλύτερο ψέμα όλων είναι η έκφραση «στατιστικώς αποδεδειγμένο». Για την ακρίβεια, η εφεύρεση της στατιστικής ήταν η άρρητη παραδοχή της επιστήμης ότι δεν μπορεί να αποδείξει τα πάντα και γι’ αυτό το έριξε στις συσχετίσεις.
Το πρόβλημα όμως με τη στατιστική είναι ότι σε ένα πολύπλοκο και διασυνδεδεμένο κόσμο, όλα συσχετίζονται με όλα· «μπορώ να αποδείξω τον Θεό στατιστικώς», είπε κάποτε ο Τζορτζ Γκάλοπ. Ομως, οι συσχετίσεις –ειδικώς στον τομέα της υγείας– μπορούν να μας τρελάνουν. Για παράδειγμα: επί χρόνια ήταν «στατιστικώς αποδεδειγμένο» ότι «ένα ποτηράκι κρασί στην ημέρα κάνει καλό στην καρδιά». Ωστόσο, άλλες στατιστικές έρευνες «απέδειξαν» ότι «οι φημολογούμενες ευεργετικές επιδράσεις της μέτριας κατανάλωσης αλκοόλ στην υγεία είναι απίθανο να είναι πραγματικές» («Καθημερινή», 26.7.2024).
Μια νέα έρευνα «αποδεικνύει» στατιστικώς ότι η καλή φωνή βλάπτει σοβαρά τη μακροζωία. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο «Journal of Epidemiology & Community Health», οι επιτυχημένοι τραγουδιστές πεθαίνουν νωρίτερα από τους αποτυχημένους. Οι ερευνητές εξέτασαν 324 διάσημους μουσικούς της περιόδου 1950-1990 και τους συνέκριναν με λιγότερο διάσημους μουσικούς με κοινά χαρακτηριστικά ηλικίας, φύλου, εθνικότητας και μουσικού είδους. Ο μέσος όρος θανάτου των διασήμων ήταν στα 75 χρόνια, ενώ οι λιγότερο διάσημοι ζουν κατά μέσον όρο έως τα 79 έτη (Guardian, 26.11.2025).
Φανταζόμαστε ότι στο στατιστικό δείγμα είναι οι Τζιμ Μόρισον, Τζάνις Τζόπλιν, Τζίμι Χέντριξ, που πέθαναν από ναρκωτικά. Λογικό. Αν δεν ήταν διάσημοι, δεν θα είχαν εύκολη πρόσβαση στις ουσίες του θανατά και θα ζούσαν περισσότερο. Στο δείγμα θα είναι και τα μέλη του συγκροτήματος Lynyrd Skynyrd, που σε ηλικία είκοσι «και κάτι» σκοτώθηκαν σε αεροπορικό δυστύχημα. Λογικό και αυτό. Αν δεν ήταν διάσημοι, δεν θα αναγκάζονταν να κάνουν τόσα αεροπορικά ταξίδια για συναυλίες και θα ζούσαν περισσότερο. Για την ακρίβεια, 51 μουσικοί έχουν σκοτωθεί σε αεροπορικά δυστυχήματα, που σημαίνει ισχυρή στατιστική συσχέτιση μεταξύ αποφοίτησης από ωδείο και κακής αεροπλοΐας.
Ολα τα παραπάνω δεν θέλουν να ακυρώσουν τη στατιστική. Δείχνει (αλλά δεν αποδεικνύει) χρήσιμες συσχετίσεις. Απλώς πρέπει να θυμόμαστε ότι υπάρχει τεράστια απόσταση μεταξύ ενός επιστημονικού άρθρου, στο οποίο αναφέρονται ρητώς όλες οι αναπηρίες κάποιας στατιστικής έρευνας, και του τίτλου ενός δημοσιογραφικού άρθρου που λέει «ο καφές βοηθάει την τριχοφυΐα». Ειδικώς όταν οι έρευνες χρηματοδοτούνται από ινστιτούτα συνδεδεμένα με κάποια βιομηχανία.
