Εχει τεκμηριωθεί πολλαπλώς η σχέση των social media με την άνοδο της πολιτικής πόλωσης, της οργής και τελικώς της Ακροδεξιάς στον δυτικό κόσμο. Οι αφανείς και αδιαπέρατοι από τον κοινωνικό έλεγχο αλγόριθμοι δημιουργούν εκατομμύρια «θαλάμους αντήχησης».
Αν κάποιος χρήστης δείξει ενδιαφέρον, για μια εικόνα, ή κείμενο, ή βίντεο, η πλατφόρμα τον τροφοδοτεί με περισσότερο από το ίδιο περιεχόμενο και μάλιστα διαρκώς πιο «ζουμερό». Το επιτάσσει ο ανταγωνισμός στην «οικονομία της προσοχής», η οποία θέλει θέματα που προκαλούν συναισθηματική φόρτιση – από όμορφα γατάκια, μέχρι τρομακτικές απειλές – και σε όλο μεγαλύτερες δόσεις, αφού οι χρήστες βαριούνται εύκολα.
Το μεταναστευτικό είναι ένα από τα Ελντοράντο στην «οικονομία της προσοχής». Εγείρει πολλαπλά συναισθήματα. Συμπόνια ή φόβο στους απλούς ανθρώπους, απέχθεια στους τάχα μου «ψαγμένους» (αυτούς δηλαδή που μορφώνονται από το Youtube) με τελική κατάληξη την ακροδεξιά οργή. Αυτήν καλλιεργούν διάφορα αυταρχικά καθεστώτα, όπως η Ρωσία με απέραντες «φάρμες τρολ» στον υβριδικό πόλεμο που έχει εξαπολύσει κατά της Δύσης. Ομως το Κρεμλίνο ως εξήγηση δεν είναι επαρκής. Στο κάτω – κάτω της γραφής το ρωσικό κράτος δεν φημίζεται για την αποτελεσματικότητά του. Ο Πούτιν δεν κατάφερε να καθυποτάξει την – τόσο δα! – Ουκρανία, θα μπορούσε να γονατίσει διά των τρολ ολόκληρη τη Δύση;
Ο αμερικανός δημοσιογράφος Κριστόφ Ομπουρσέν εντυπωσιάστηκε από την πληθώρα βίντεο που έδειχναν αγριεμένους Βρετανούς, Αμερικανούς, Αυστραλούς διαδηλωτές να καταφέρονται εναντίον των μεταναστών. Κάποια από αυτά είχαν πάνω από ένα εκατομμύριο θεάσεις (views).
Όλα στεγάζονταν σε «πατριωτικούς» λογαριασμούς με τίτλους του στυλ «I Love UK». Εψαξε και βρήκε ότι όλα τα βίντεο ήταν deep fakes, δηλαδή κατασκευασμένα με τεχνητή νοημοσύνη ώστε να μοιάζουν αληθινά. Το πιο περίεργο ήταν ότι σε όλες τις χώρες διαφορετικοί (εικονικοί) διαδηλωτές έλεγαν ακριβώς τα ίδια: «αν η κυβέρνηση κόψει τα επιδόματα στους μετανάστες θα απελαθούν μόνοι τους», ή «το σύστημα είναι τελείως χαλασμένο» κ.ά.
Ερεύνησε τα μεταδεδομένα αυτών των λογαριασμών αλλά δεν κατέληξε στη Ρωσία. Τα βίντεο κατασκευάζονταν στη Σρι Λάνκα, στο Βιετνάμ, στην Καμπότζη και άλλες χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας. Δεν βρήκε, δηλαδή, κάποια βιομηχανία παραγωγής της οργής, αλλά διάσπαρτες βιοτεχνίες από μελαψούς ανθρώπους οι οποίοι δεν ήταν ρατσιστές αλλά διά των social media βγάζουν λεφτά. Η «οικονομία της προσοχής» έχει δημιουργήσει ένα ολόκληρο οικοσύστημα μικρών επιχειρήσεων που τροφοδοτούν την οργή των δυτικών και χρηματοδοτούνται από αυτή.
Πολλές πλατφόρμες κοινωνικών δικτύων, όπως το Facebook και το Youtube, πληρώνουν τους παραγωγούς του περιεχομένου τους αναλόγως με τις θεάσεις της εικόνας, ή του βίντεο που οι τελευταίοι ανεβάζουν. Εχουν, όμως, τιμοκατάλογο: πληρώνουν ακριβά τις θεάσεις στις πλούσιες δυτικές χώρες και δίνουν ψίχουλα στις υπανάπτυκτες. Αυτό έχει οικονομική λογική.
Οι διαφημιζόμενοι προτιμούν να εμφανίζονται σε χώρες που οι καταναλωτές έχουν υψηλή αγοραστική δύναμη. Αυτήν την περίοδο το Youtube χρεώνει 39,83 δολάρια για 1.000 views στην Αυστραλία και 0,28 για 1.000 θεάσεις στο Βιετνάμ· 6,30 ευρώ στην Ελλάδα. Οι παραγωγοί παίρνουν ποσοστό από τα διαφημιστικά έσοδα που κυμαίνεται στα 4-12 δολάρια για τις 1.000 θεάσεις σε πλούσιες χώρες, 3 με 10 σεντς στις πιο φτωχές.
Οπως είναι πολύ λογικό οι παραγωγοί τρίτων χωρών στράφηκαν στις πιο πλούσιες, στις δυτικές αγορές…
Είναι η (νέα) οικονομία ανόητε…
Δεν ξέρουμε τι είναι χειρότερο. Να υπάρχει ένα σκοτεινό κέντρο που ενορχηστρώνει την οργή στη Δύση, ή κάποιος αστερισμός ασύνδετων βιοτεχνιών που συντονίζονται από το «αόρατο χέρι της αγοράς» με τα ίδια αποτελέσματα; Ισως να μην έχει σημασία. Το πρόβλημα είναι πλέον συστημικό. Οι πλατφόρμες δεν διευκολύνουν απλώς την κοινωνική πόλωση, αλλά την κινητροδοτούν. Δημιουργήθηκε ένα σύστημα απολύτως λογικό από επιχειρηματική σκοπιά και καταστροφικό για τις δυτικές κοινωνίες. Αυτό διευκολύνει και τα ρωσικά τρολ, αλλά και χιλιάδες φτωχούς ανθρώπους να παράγουν περιεχόμενο μίσους.
Το σύστημα είναι απλό. Οι πλατφόρμες χρειάζονται διαφημίσεις και περιεχόμενο που θα προσελκύσει τους διαφημιστές. Πληρώνουν τους παραγωγούς αναλόγως της απήχησης που έχει το περιεχόμενο. Οι τελευταίοι φτιάχνουν ό,τι πουλάει περισσότερο, χωρίς να έχουν το άγχος της αξιοπιστίας που χαλιναγωγεί τα παραδοσιακά ΜΜΕ. Ετσι κι αλλιώς αυτοί οι λογαριασμοί, ανοίγουν, κλείνουν, μετονομάζονται, αλλάζουν στόχευση και περιεχόμενο αναλόγως των τάσεων της αγοράς.
Έτσι δημιουργείται το κίνητρο παραγωγής εξωφρενικού περιεχομένου σύμφωνα με την «καμπύλη Ζάκερμπεργκ». Στήνονται χιλιάδες μικρομάγαζα στον τρίτο κόσμο που στοχεύουν τις πλούσιες αγορές της Δύσης. Δεν είναι όλα προσοδοφόρα, αλλά οι επιτυχίες ολίγων διαφημίζονται από τους ίδιους δημιουργώντας κίνητρο και μια δευτερογενή αγορά: τις σχολές επίδοξων χρυσοθήρων της οργής. Οι επιτυχημένοι, όπως ο Ινδονήσιος Γκιθ Σουριγιαπούρα, προσφέρουν με το αζημίωτο online μαθήματα για το «πώς μπορεί ένας παραγωγός περιεχομένου να μπει στις εξειδικευμένες αγορές» των ΗΠΑ, της Βρετανίας ή άλλων δυτικών χωρών. Και φυσικά κερδίζουν πολλά (επιπλέον) λεφτά…
Το ρεπορτάζ του Κριστόφ Ομπουρσέν με τίτλο «I found the “rage bait” pipeline» βρίσκεται στο https://www.youtube.com/watch?v=zCvPPaIN5Ew. Στη γλώσσα του Διαδικτύου το «bait» είναι το «δόλωμα» για να «τσιμπήσει» ένας χρήστης σε μια είδηση, ένα βίντεο κ.λπ. Συνεπώς μια πρόχειρη μετάφραση του τίτλου είναι «Βρήκα τον αγωγό διοχέτευσης των δολωμάτων της οργής».
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Τα Νέα» στις 10.10.2026
