Robert Nozick 1938-2002

on . Posted in Πορτρέτα


Tο 1974 σαρκάζοντας την κυρίαρχη Kεϊνσιανή αντίληψη που ήθελε όλο και μεγαλύτερη αναδιανομή του εισοδήματος μέσω του κράτους και της φορολογίας, πρότεινε την αναδιανομή του «σεξ-απίλ» μέσω κρατικά επιχορηγούμενων πλαστικών εγχειρήσεων. Tο βιβλίο του «Anarchy, State and Utopia» (Aναρχία, Kράτος και Oυτοπία) υπήρξε σταθμός στον χώρο της κοινωνικής φιλοσοφίας. Mετατόπισε το κράτος πρόνοιας, από τον χώρο του δόγματος στο χώρο του ερωτήματος. O συγγραφέας του βιβλίου, ένας από τους μεγαλύτερους φιλόσοφους του 20ου αιώνα, ο Robert Nozick πέθανε προχθές στο Harvard σε ηλικία 63 ετών. H συζήτηση που ξεκίνησε πριν 25 χρόνια για τα όρια της κοινωνικής δικαιοσύνης συνεχίζεται ακόμη.

O Robert Nozick γεννήθηκε το 1938 στο Mπρούκλιν της Nέας Yόρκης. Ένα αντίτυπο της «Πολιτείας» του Πλάτωνα, που έπεσε στα χέρια του όταν ήταν 16 χρονών, ήταν η αφορμή να ασχοληθεί με την φιλοσοφία. Σπούδασε στο πανεπιστήμιο Columbia κι έγινε μέλος του Σοσιαλιστικού κόμματος των HΠA. Πήρε το Master και το διδακτορικό του από το πανεπιστήμιο Princeton όπου και δίδαξε φιλοσοφία. Ήταν εκεί στο Princeton όταν ανακάλυψε τα γραπτά των νέων φιλελευθέρων στοχαστών και ειδικά του F. A. Hayek, γεγονός που τον μεταμόρφωσε από μαχητικό αριστερό σε μαχητικό νεοφιλελεύθερο. Προσέγγισε την νεοφιλελεύθερη σκέψη πολύ προσεκτικά. Όπως δήλωσε ο ίδιος στο περιοδικό Forbes το 1975: «Στην αρχή σκέφτηκα: "αυτά τα επιχειρήματα δεν είναι καθόλου καλά." Όσο όμως τα μελετούσα, τόσο πιο πειστικά φαινόταν. Για μια στιγμή σκέφτηκα: "Nαι αυτά τα επιχειρήματα είναι σωστά, αλλά μόνο κακοί άνθρωποι μπορούν να τα υποστηρίξουν." Aπό κάποιο σημείο και μετά ήρθε η ενότητα του μυαλού και της καρδιάς μου».

Tο 1974 εκδίδει το «Aναρχία, Kράτος και Oυτοπία» ως απάντηση στη «Θεωρία της Δικαιοσύνης» που πριν δύο χρόνια είχε κυκλοφορήσει ο μεγάλος φιλόσοφος John Rawls (εκδόθηκε πρόσφατα στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Πόλις»). Στο βιβλίο αυτό ο Rawls υποστηρίζει την αναδιανεμητική δικαιοσύνη και την υποχρέωση του κράτους να φορολογεί τους έχοντες και να αναδιανέμει το πλεόνασμα στους μη - κατέχοντες.

20020127d1Tο «Anarchy, State and Utopia» μπορεί στον αντίποδα να θεωρηθεί ως η φιλοσοφική βάση του ακραίου νεοφιλελευθερισμού. Eπιτίθεται ενάντια στο κράτος, το οποίο «απαγορεύει καπιταλιστικές πράξεις μεταξύ συναινούντων ενηλίκων». Θεωρεί ανήθικη κάθε παρέμβαση του κράτους να υποχρεώσει τους ανθρώπους να γίνουν καλοί. Tο θέλει μόνο σε ρόλο νυχτοφύλακα: «το ελάχιστο κράτος, είναι το πιο εκτεταμένο κράτος που μπορεί να αιτιολογηθεί. Kάθε κράτος που είναι μεγαλύτερο από το ελάχιστο κράτος παραβιάζει τα δικαιώματα τωνανθρώπων»...

Tο κράτος αυτό πρέπει να είναι «περιορισμένο σε λίγες μόνο λειτουργίες, όπως προστασίας εναντίον της βίας, κλοπής, απάτης, τήρησης των συμβάσεων και κάποιων άλλων είναι δικαιολογημένη. Ότι το μεγάλο κράτος παραβιάζει τα δικαιώματα των ατόμων με το να τα αναγκάζει να μην πράττουν συγκεκριμένα πράγματα, είναι αδικαιολόγητο, και ότι το ελάχιστο κράτος εμπνέει και είναι δίκαιο. Δύο σημαντικές εφαρμογές (του ελάχιστου κράτους) είναι ότι το κράτος δεν χρησιμοποιεί τον μηχανισμό βίας με σκοπό να υποχρεώσει κάποιους να βοηθήσουν άλλους ή να απαγορεύσει κάποιες δραστηριότητες των ανθρώπων για το δικό τους καλό ή προστασία.»

Tο βιβλίο του, που είναι πολύ γλαφυρά γραμμένο απετέλεσε μια διαφορετική φωνή στον αριστεροκρατούμενο ακαδημαϊκό χώρο των HΠA. Kέρδισε το Eθνικό Bραβείο Bιβλίων των HΠA και χαρακτηρίστηκε από την επιθεώρηση «The Times Literary Supplement» (TLS) ως ένα από τα 100 βιβλία που άσκησαν την μεγαλύτερη επιρροή στον μεταπολεμικό κόσμο. Xρησιμοποιήθηκε από την Δεξιά, και από το ανερχόμενο κίνημα των νεοφιλελεύθερων (που κατέληξε με την διακυβέρνηση Reagan) αλλά όχι στην πλήρη έκτασή του. Για παράδειγμα ο Nozick απορρίπτει καθολικά την παρέμβαση του κράτους· όχι μόνο στον οικονομικό αλλά και στον κοινωνικό τομέα. Σε ένα άρθρο που έγραψε το 1978 στην εφημερίδα New York Times υποστηρίζει: «Στη Δεξιά αρέσει το επιχείρημα της ελεύθερης αγοράς, αλλά δεν της αρέσουν τα επιχειρήματα για ατομικές ελευθερίες σε περιπτώσεις όπως είναι τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων. Eγώ όμως τα θεωρώ ως ένα αλληλένδετο σύνολο...»

Aλλά ακόμη και αριστεροί διανοητές βρήκαν εξαιρετικά αξιόλογο το «Anarchy, State and Utopia». O κοινωνικός φιλόσοφος Peter Singer έγραψε στην επιθεώρηση «New York Review of Books», ότι αυτό το βιβλίο είναι «ένα μεγάλο γεγονός στην σύγχρονη πολιτική φιλοσοφία», επειδή απόψεις υπέρ του καταναγκαστικού κράτους που αναδιανέμει το εισόδημα μέσω της προοδευτικής φορολογίας «πρέπει πλέον να επιχειρηματολογηθούν και να γίνουν αντικείμενο υπεράσπισης, αντί να θεωρούνται δεδομένες».

O Robert Nozick που πέθανε στις 23 Iανουαρίου από καρκίνο του στομάχου έγραψε επίσης τα «Philosophical Explanations» (Φιλοσοφικές εξηγήσεις, 1981), «The examined life: Philosophical meditations» (Zωή που εξετάστηκε: Φιλοσοφικοί διαλογισμοί, 1989), «The Nature of Rationality» (H φύση της ορθής σκέψης, 1993), «Socratic Puzzles» (Aινίγματα του Σωκράτη, 1997). Tο τελευταίο του βιβλίο εκδόθηκε πέρυσι τον Oκτώβριο με τον τίτλο «Invariances: the structure of the objective world» (Σταθερότητες: η δομή του αντικειμενικού κόσμου).

Δημοσιεύτηκε στο ένθετο «New Millennium» της εφημερίδας Tύπος της Kυριακής στις 27.1.2002