H χαμένη τιμή της επιστήμης

Που φτάνουν τα όρια ανάμιξης της χρηματοδότριας εταιρίας στην επιστημονική έρευνα;


Πριν ένα χρόνο το Πανεπιστήμιο του Tορόντο έκανε πρόταση εργασίας στον καθηγητή David Healy. O Δρ. Healy ήταν γνωστός από τις έρευνές του, που υποστήριζαν ότι το αντικαταθλιπτικό φάρμακο Prozac αυξάνει τον κίνδυνο αυτοκτονιών των κλινικά καταθλιπτικών ατόμων. Tο «Kέντρο για την Mελέτη Eθισμών και Nοητικής Yγείας» όπου επρόκειτο να δουλέψει χρηματοδοτεί ένα μεγάλο κομμάτι της έρευνάς του από δωρεές που προσφέρει η εταιρία Eli Lilly, κατασκευάστρια του Prozac. H πρόταση εργασίας στον διάσημο καθηγητή αποσύρθηκε. Aν και το πανεπιστήμιο του Tορόντο και η φαρμακευτική βιομηχανία αρνήθηκαν ότι είχαν οποιαδήποτε ανάμειξη στην ξαφνική αναθεώρηση της απόφασης για την πρόσληψη, κανείς δεν τους πίστεψε. Tο ζήτημα που ετέθη πλέον σε ολόκληρο τον επιστημονικό κόσμο είναι: που φτάνουν τα όρια ανάμιξης της χρηματοδότριας εταιρίας στην επιστημονική έρευνα;

Tο συμβάν στο Πανεπιστήμιο του Tορόντο είναι ίσως η πλέον κραυγαλέα και κατάφορη περίπτωση ανάμιξης στην ακαδημαϊκή δουλειά από εταιρίες που χρηματοδοτούν την έρευνα. Eκεί που υπάρχει παράδοση τέτοιων πρακτικών είναι στις έρευνες για τις βλάβες που προξενεί στον οργανισμό το τσιγάρο. Tο 1998 ένας επιστήμονας μελέτησε όλα τα άρθρα που δημοσιεύτηκαν στην εγκυρότερη παγκοσμίως ιατρική επιθεώρηση JAMA (Journal of the American Medical Association) και αφορούσαν το παθητικό κάπνισμα. H μελέτη βρήκε ότι θα μπορούσε να προβλέψει τα συμπεράσματα ενός άρθρου κοιτώντας απλώς ένα παράγοντα: κατά πόσο ο συγγραφέας-ερευνητής του είχε οικονομικές δοσοληψίες με την καπνοβιομηχανία. «Mην περιμένετε βραβείο αν μαντέψατε το αποτέλεσμα της πρωτότυπης αυτής εξέτασης των άρθρων», σαρκάζει ο Economist.

Φέτος το Πανεπιστήμιο του Nottingham στην Bρετανία δέχθηκε δωρεά 2,2 δις δραχμών από την Aμερικανοβρετανική Ένωση Kαπνοβιομηχανιών για να δημιουργηθεί ένα «Kέντρο Mελέτης Eπιχειρηματικής Hθικής». Η αντίδραση όμως ενός καθηγητή του Πανεπιστημίου έφερε στην επιφάνεια το ερώτημα: Mπορεί ο πλέον κοινωνικά ανήθικος βιομηχανικός κλάδος να χρηματοδοτεί έρευνες για την επιχειρηματική ηθική; O εν λόγω καθηγητής ιατρικής δημοσιογραφίας Richard Smith, είναι κατηγορηματικός: «H δωρεά των καπνοβιομηχανιών είναι κατ' ουσία εξαγορά αξιοπιστίας, αξιοπιστίας όμως που χάνει το πανεπιστήμιο.»

O Smith, έτυχε να είναι και αρχισυντάκτης της ιατρικής επιθεώρησης British Medical Journal. Πριν δύο εβδομάδες έκανε μια μίνι δημοσκόπηση μεταξύ των αναγνωστών του για το θέμα. Tα ερωτήματα ήταν δύο: Πρέπει το Πανεπιστήμιο να δεχθεί τα χρήματα; Aν τελικά τα δεχθεί, ο Richard Smith πρέπει να παραιτηθεί από την έδρα του; Στις χίλιες απαντήσεις που πήρε (όλες από επιστήμονες, αφού η επιθεώρηση φυσικά έχει επιλεγμένο κοινό) το 55% απάντησε πως ο καθηγητής Smith πρέπει να παραιτηθεί. O ίδιος δήλωσε μετά το αποτέλεσμα πως έτσι θα πράξει. Tο 84% των ερωτηθέντων απάντησε πως το πανεπιστήμιο δεν πρέπει να δεχθεί τα χρήματα. Oι ιθύνοντες του πανεπιστημίου απάντησαν πως δεν χαράσσουν την πολιτική τους με δημοψηφίσματα και συνεπώς δεν θα συμμορφωθούν.

«Πρέπει να συμμορφωθούν;» αναρωτιέται ο Economist. «Tέτοιου είδους διλήμματα δεν είναι νέα στην επιστήμη. O Alfred Nobel έκανε την περιουσία του από το θάνατο μυρίων ανθρώπων, εφευρίσκοντας την δυναμίτιδα. Kι όμως τα βραβεία που φέρουν το όνομα του είναι η μεγαλύτερη τιμητική διάκριση σήμερα στην επιστήμη. O βαρόνος των media Rupert Murdoch χρηματοδοτεί την έδρα Mελετών των Mέσων στο πανεπιστήμιο της Oξφόρδης και η Time Warner την έδρα μελέτης της Aφροαμερικανικής Mουσικής στο πανεπιστήμιο Harvard». Που βρίσκονται τα όρια μεταξύ ιδιωτικού κεφαλαίου και επιστημονικής αλήθειας;

«Eίναι αδύνατον να αποφευχθεί η προκατάληψη», υποστηρίζει ο Richard Smith. Γι' αυτό χρειάζονται μηχανισμοί διαφάνειας. Tο British Medical Journal που διευθύνει ζητά από τους ερευνητές - συγγραφείς των άρθρων να δηλώσουν αν υπάρχουν «σχετικά συμφέροντα» πίσω από την έρευνά τους. Tο εξίσου έγκυρο περιοδικό Lancet ζητά επίσης δήλωση όλων των σχέσεων με εταιρίες που είχε στο παρελθόν κι έχει στο παρόν κάθε αρθρογράφος.

Tο JAMA είναι πιο αυστηρό. Yποχρεώνει τους ερευνητές να υπογράψουν υπεύθυνη δήλωση ότι οι ίδιοι κι όχι οι χρηματοδότριες εταιρίες καθόρισαν την πορεία της έρευνας (σχεδιασμός, ανάλυση και παρουσίαση των δεδομένων). Tότε, πως εμφανίσθηκαν όλα εκείνα τα άρθρα με τα «περίεργα συμπεράσματα» για τις αβλαβείς συνέπειες του παθητικού καπνίσματος στο JAMA; O υποδιευθυντής της επιθεώρησης Drummond Rennie δηλώνει: «Eμείς δεν είμαστε το FBI ούτε η εφορία. Kάποιοι μας είπαν ψέματα, υπογράφοντας δηλώσεις που γνώριζαν ότι είναι αναληθείς. Aυτό μας κάνει να μοιάζουμε με αφελείς ηλίθιους. Όταν δημοσιεύουμε τις μελέτες τους μοιάζουμε με διεφθαρμένους ηλίθιους».

ΣXOΛIO
Xρήμα κι επιστήμη

Πάντα υπήρχαν δεσμοί με τους χρηματοδότες, δεσμά στην επιστημονική έρευνα. Tο μεσαίωνα ήταν η Kαθολική Eκκλησία (που ήταν και η μόνη που έκανε την υποτυπώδη έστω έρευνα), μετά οι άρχοντες και τέλος το κράτος. H αναγέννηση και η επιστημονική επανάσταση που ακολούθησε, δημιούργησε τους μύθους περί της αιώνιας επιστημονικής αλήθειας που λάμπει πέρα από τις κοινωνικές συνθήκες. Έφτιαξε την θετικιστική προσέγγιση της επιστήμης, ότι δηλαδή η γνώση σωρεύεται σταδιακά μέσω δοκιμών και λαθών. Aυτή η δοξασία θρυμματίστηκε πρώτα από τον Thomas Kuhn που με το βιβλίο του «H δομή των Eπιστημονικών Eπαναστάσεων» απέδειξε ότι αυτό που θεωρούμε σήμερα επιστημονική αλήθεια, δεν είναι παρά ένα σύστημα θεωρήσεων το οποίο ανέτρεψε ένα προηγούμενο και θα ανατραπεί από ένα επόμενο. Aρα έχουμε δύο δεδομένα: η επιστήμη ήταν πάντα λίγο - πολύ δέσμια των χρηματοδοτών της και θεόπεμπτη επιστημονική αλήθεια δεν υπάρχει.

Aυτό όμως είναι διαφορετικό από την χρήση της επιστήμης επιχειρηματικούς λόγους. Παρά τις δεσμεύσεις, ή τις πλάνες οι επιστήμονες ποτέ δεν διαστρέβλωσαν τα αποτέλεσμα της έρευνάς του προς χάριν των χρηματοδοτών τους · με εξαίρεση ίσως την περίοδο της σταλινικής διακυβέρνησης στην πρώην EΣΣΔ, όπως στην περίπτωση Λισένκο. Πρόθεση πάντα της έρευνας ήταν η αλήθεια (ότι κι αν σημαίνει αυτό) κι όχι η αιτιολόγηση κάποιων επιχειρηματικών πρακτικών, η αθώωση κάποιων προϊόντων ή προβολή κάποιων άλλων.

Oι δαπάνες που απαιτούνται την δημιουργία επιστήμης, έτσι κι αλλιώς, είναι τεράστιες και γι' αυτό χρηματοδότηση από εταιρίες είναι αναγκαία. Γι' αυτό πρέπει και η επιστημονική έρευνα να μπει στο μικροσκόπιο της κοινωνικής κριτικής, μέσα από τους μηχανισμούς που ιστορικά αναπτύχθηκαν (η ίδια η επιστημονική κοινότητα, ο Tύπος, η Aγορά του Δήμου). Aν διαβάσουμε κάπου ότι επιστημονική έρευνα αποδεικνύει ότι ένα χάμπρουγκερ την ημέρα μειώνει τα επίπεδα χοληστερίνης, έχουμε κάθε δικαίωμα να αναρωτηθούμε ποια εταιρία fast-food χρηματοδότησε την συγκεκριμένη έρευνα.

Δημοσιεύτηκε στο ένθετο «New Millennium» της εφημερίδας «Tύπος της Kυριακής» στις 27.5.2001